Cách kiểm tra thiết bị tránh bị cài phần mềm giám sát học tập lén

Để biết thiết bị có bị cài phần mềm giám sát lén hay không, hãy kiểm tra bốn nơi: danh sách ứng dụng đã cài, các chương trình tự khởi động, quyền đặc biệt (quản trị thiết bị, trợ năng, ghi màn hình, micro, camera) và hồ sơ cấu hình hoặc chứng chỉ lạ. Đồng thời phân biệt rõ phần mềm giám thị thi trực tuyến mà trường yêu cầu, cài công khai và có thông báo, với ứng dụng được cài lén để theo dõi bạn.

Giám sát hợp lệ khác giám sát lén thế nào

Nhiều trường dùng phần mềm giám thị khi thi trực tuyến: khóa trình duyệt, chụp ảnh qua webcam, ghi màn hình trong lúc thi. Những phần mềm này có thể gây khó chịu nhưng nếu được thông báo trước, cài có sự đồng ý của bạn và gỡ được sau kỳ thi, thì đó là giám sát công khai. Vấn đề là khi:

• Phần mềm vẫn chạy nền sau khi kỳ thi kết thúc dù không cần.
• Ai đó (người quen, bạn cùng phòng, kỹ thuật viên sửa máy) cài ứng dụng ghi bàn phím, chụp màn hình, đọc tin nhắn mà bạn không biết.
• Một "phần mềm học tập" tải từ nguồn lạ thực chất là mã độc đánh cắp tài khoản.

Với phần mềm giám thị của trường, quyền của bạn là được biết nó thu thập gì, lưu bao lâu, ai xem. Với ứng dụng cài lén, đó là hành vi xâm phạm quyền riêng tư cần xử lý.

Dấu hiệu đáng ngờ

• Pin hao nhanh, máy nóng khi không dùng nhiều.
• Dung lượng dữ liệu di động tăng bất thường.
• Đèn webcam bật lên dù bạn không mở ứng dụng nào dùng camera; biểu tượng micro, camera xuất hiện trên thanh trạng thái điện thoại.
• Có tài khoản được đăng nhập trên thiết bị lạ, người khác biết nội dung tin nhắn hay lịch sinh hoạt của bạn.
• Có ứng dụng không nhớ đã cài, tên chung chung như "System Service", "Sync", biểu tượng trống.

Không dấu hiệu nào là bằng chứng chắc chắn, nhưng đó là lý do để kiểm tra kỹ.

Kiểm tra trên Windows

1. Mở Cài đặt, Ứng dụng, xem danh sách đã cài và sắp xếp theo ngày cài. Ứng dụng lạ được cài gần đây cần chú ý.
2. Mở Trình quản lý tác vụ, tab Khởi động: xem chương trình nào tự chạy khi bật máy.
3. Vào Cài đặt, Quyền riêng tư và bảo mật, xem ứng dụng nào đã dùng camera, micro gần đây.
4. Kiểm tra tiện ích mở rộng trên mọi trình duyệt; tiện ích có quyền "đọc và thay đổi mọi dữ liệu trên trang web" có thể đọc được mọi thứ bạn gõ.
5. Chạy quét toàn bộ bằng Microsoft Defender, kể cả quét ngoại tuyến.

Kiểm tra trên macOS

1. Cài đặt hệ thống, Quyền riêng tư và bảo mật: xem các mục Ghi màn hình, Trợ năng, Giám sát đầu vào, Camera, Micro. Gỡ quyền của ứng dụng bạn không nhận ra.
2. Cài đặt chung, Mục đăng nhập: xem ứng dụng mở khi đăng nhập và các mục được phép chạy nền.
3. Kiểm tra mục Hồ sơ (Profiles): nếu có hồ sơ quản lý thiết bị lạ mà máy không thuộc tổ chức nào, cần cảnh giác.

Kiểm tra trên Android

1. Cài đặt, Ứng dụng: hiển thị cả ứng dụng hệ thống và tìm tên lạ.
2. Tìm mục Ứng dụng quản trị thiết bị và Trợ năng; ứng dụng theo dõi thường xin các quyền này để khó bị gỡ và đọc được nội dung màn hình.
3. Mở Google Play, mục Play Protect, chạy quét.
4. Xem trình quản lý quyền: ứng dụng nào có quyền vị trí, micro, camera, tin nhắn, nhật ký cuộc gọi.

Kiểm tra trên iPhone

iPhone khó bị cài ứng dụng theo dõi lén hơn, nhưng vẫn có những đường vào:

• Cài đặt, Cài đặt chung, Quản lý VPN và thiết bị: xem có hồ sơ cấu hình lạ không.
• Cài đặt, Quyền riêng tư và bảo mật, Kiểm tra an toàn: xem ai đang được chia sẻ vị trí, ứng dụng nào có quyền truy cập.
• Tài khoản Apple ID: xem danh sách thiết bị đang đăng nhập; người biết mật khẩu Apple ID có thể đọc dữ liệu đồng bộ iCloud mà không cần chạm vào máy.

Với cả máy tính và điện thoại, nên đọc thêm cách ngăn webcam và micro bị chiếm quyền theo dõi.

Khi phát hiện ứng dụng lạ

1. Cân nhắc an toàn của bản thân trước: nếu nghi người sống cùng cài lén, việc gỡ đột ngột có thể khiến họ biết. Hãy tìm người tin cậy hỗ trợ.
2. Chụp màn hình tên ứng dụng, quyền, ngày cài làm bằng chứng.
3. Gỡ quyền quản trị thiết bị, rồi gỡ ứng dụng.
4. Từ một thiết bị sạch, đổi mật khẩu email, tài khoản trường, mạng xã hội và bật xác thực hai lớp.
5. Nếu không chắc đã sạch, sao lưu dữ liệu cá nhân (không sao lưu ứng dụng) và khôi phục cài đặt gốc.

Quyền của bạn với phần mềm giám thị của trường

Nếu trường yêu cầu cài phần mềm giám thị cho kỳ thi trực tuyến, bạn vẫn có quyền đặt câu hỏi một cách lịch sự: phần mềm thu thập những dữ liệu nào, có chạy nền ngoài giờ thi không, dữ liệu ghi hình được lưu ở đâu và bao lâu, ai được xem. Nếu bạn dùng chung máy với người thân hoặc máy chứa dữ liệu nhạy cảm của công việc, hãy hỏi trường có phương án thay thế như thi tại phòng máy của trường hay dùng một tài khoản người dùng riêng trên máy. Sau kỳ thi, kiểm tra lại danh sách chương trình khởi động và quyền ghi màn hình để chắc phần mềm không còn hoạt động.

Phòng ngừa lâu dài

• Khóa máy bằng mật khẩu, mã PIN mà chỉ mình biết; không để máy mở khóa khi rời đi.
• Chỉ cài ứng dụng từ kho chính thức và trang của trường.
• Gỡ phần mềm giám thị sau khi kỳ thi kết thúc nếu trường không yêu cầu giữ lại.
• Khi đem máy đi sửa, đăng xuất tài khoản quan trọng và sao lưu trước.
• Thận trọng khi dùng mạng chung như Wi-Fi ký túc xá không mật khẩu.

Nếu nghiên cứu của bạn nằm trên thiết bị này, sau khi xử lý hãy kiểm tra lại các bản sao lưu và tài khoản lưu trữ, như hướng dẫn trong bài sao lưu dự phòng công trình nghiên cứu.