Liêm chính khoa học theo QĐ 2557/QĐ-BKHCN: nhà nghiên cứu cần biết

Quyết định 2557/QĐ-BKHCN của Bộ Khoa học và Công nghệ là bộ hướng dẫn khung về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp: nó gọi tên các vi phạm như ngụy tạo dữ liệu, đạo văn, ghi sai tác giả, đặt riêng quy tắc dùng trí tuệ nhân tạo và liệt kê các biện pháp xử lý, nặng nhất là không cho chủ trì hoặc tham gia nhiệm vụ khoa học vô thời hạn. Văn bản này không trực tiếp phạt ai, nhưng là căn cứ để quỹ tài trợ và trường đại học viết quy tắc nội bộ. Khi Thủ tướng vừa ban hành Chỉ thị 37/CT-TTg ngày 20/10/2026 yêu cầu xử lý đạo văn "không có vùng cấm", các quy tắc này sẽ được áp dụng chặt hơn trong mùa xét duyệt đề tài cuối năm.

Văn bản này có hiệu lực với ai

Theo bài của Tạp chí Luật sư Việt Nam ngày 26/5/2026, Quyết định 2557/QĐ-BKHCN là tài liệu khung để cơ quan tài trợ và tổ chức khoa học cụ thể hóa thành quy tắc riêng. Nói cách khác, người làm nghiên cứu sẽ gặp nội dung này qua hợp đồng đề tài, quy chế của quỹ hoặc quy định liêm chính của trường, chứ ít khi bị áp dụng trực tiếp quyết định. Vì vậy, khi nhận đề tài mới, nên hỏi đơn vị quản lý xem quy tắc nội bộ đã cập nhật theo văn bản này chưa.

Nhóm hành vi bị coi là vi phạm

Về liêm chính khoa học

• Ngụy tạo dữ liệu hoặc kết quả; giả mạo dữ liệu.
• Đạo văn dưới mọi hình thức.
• Ghi sai tên tác giả, loại bỏ người có đóng góp thực sự.
• Can thiệp vào quá trình đánh giá, phản biện, xét duyệt bài báo.

Bộ xếp ngụy tạo dữ liệu, đạo văn, che giấu xung đột lợi ích và làm sai lệch bản chất nghiên cứu vào nhóm vi phạm nghiêm trọng.

Về đạo đức nghề nghiệp

• Che giấu rủi ro nghiêm trọng của nghiên cứu.
• Truyền bá thông tin sai sự thật.
• Nghiên cứu trên người khi chưa có sự đồng ý tự nguyện.
• Tiết lộ dữ liệu nhạy cảm khi chưa được phép.

Hành vi cuối cùng gắn trực tiếp với bảo mật dữ liệu nghiên cứu. Một bộ dữ liệu phỏng vấn bị lộ do chia sẻ link công khai có thể bị xem là vi phạm đạo đức, không chỉ là sự cố kỹ thuật. Các biện pháp kỹ thuật cụ thể có trong bài cách bảo vệ dữ liệu khảo sát nghiên cứu.

Điều 16: quy tắc riêng cho trí tuệ nhân tạo

Phần được giới nghiên cứu quan tâm nhất là Điều 16 về sử dụng AI. Theo nội dung được tóm tắt, quyết định:

1. Cấm dùng AI tạo dữ liệu, hình ảnh hoặc tài liệu tham khảo giả.
2. Không được trích dẫn tài liệu do AI tạo ra khi chưa kiểm chứng.
3. Yêu cầu công khai công cụ, phiên bản và phạm vi sử dụng AI.
4. Không đưa dữ liệu mật hoặc chưa công bố lên nền tảng AI trái quy định.
5. Người dùng chịu trách nhiệm cuối cùng với nội dung do AI tạo ra.

Quy tắc thứ tư thường bị bỏ qua. Dán bảng số liệu thô chưa công bố, bản thảo bài báo đang phản biện hoặc hồ sơ bệnh án vào một chatbot công cộng có thể vi phạm cả quy tắc liêm chính lẫn cam kết bảo mật với đối tác. Nếu cần AI hỗ trợ phân tích, nên hỏi trường có công cụ triển khai nội bộ hoặc gói doanh nghiệp có cam kết không dùng dữ liệu để huấn luyện hay không.

Các biện pháp xử lý theo mức độ

Quyết định đưa ra một thang biện pháp, lựa chọn dựa trên lỗi vô ý hay cố ý, tính chất, mức độ và hậu quả:

Văn bản không ấn định số năm cấm cụ thể; con số này do quy tắc của từng quỹ, từng trường quyết định.

Bối cảnh Chỉ thị 37/CT-TTg và mùa xét duyệt cuối năm

Ngày 20/10/2026, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu ký Chỉ thị 37/CT-TTg về phòng, chống gian lận thi cử, kiểm tra, đánh giá. Theo Báo Đại biểu Nhân dân, chỉ thị yêu cầu xử lý kiên quyết các hành vi thi hộ, đạo văn, sửa điểm, dùng công nghệ cao gian lận, và yêu cầu người đứng đầu cơ sở giáo dục đại học có quy định rõ về đạo văn, viết thuê, dùng AI trái phép, áp dụng cả trong bảo vệ luận văn, luận án. Chỉ thị nhắm vào giáo dục, nhưng giảng viên vừa là người hướng dẫn vừa là chủ nhiệm đề tài, nên hai hệ quy tắc sẽ gặp nhau ở cùng một người.

Tự rà soát hồ sơ nghiên cứu của nhóm

Trước khi nộp báo cáo nghiệm thu hoặc gửi bài, chủ nhiệm đề tài có thể đi qua các câu hỏi sau:

• Dữ liệu gốc có được lưu nguyên trạng, có nhật ký xử lý để người khác tái tạo kết quả không?
• Danh sách tác giả đã thống nhất bằng văn bản, phản ánh đúng đóng góp, có ai bị bỏ sót?
• Hình ảnh (ảnh kính hiển vi, ảnh điện di, biểu đồ) có bị chỉnh sửa ngoài mức cho phép của tạp chí?
• Phần dùng AI đã được khai báo đúng công cụ, phiên bản, phạm vi?
• Xung đột lợi ích với doanh nghiệp tài trợ đã được công bố?

Tranh chấp về đứng tên tác giả là nguồn khiếu nại phổ biến trong các nhóm nghiên cứu. Nếu bạn là người bị gạt tên, bài làm gì khi nghiên cứu bị mạo danh tác giả hướng dẫn cách thu thập chứng cứ và nơi gửi khiếu nại.

Quy tắc liêm chính thường chỉ được nhớ tới khi có sự cố. Đưa năm câu hỏi trên vào buổi họp nhóm định kỳ giúp phát hiện vấn đề khi còn sửa được, trước khi bài báo đã in và hội đồng đã ký.