Luật SHTT 2025 và quyền dùng dữ liệu cho nghiên cứu, huấn luyện AI

Từ ngày 1/4/2026, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi (Luật số 131/2025/QH15) cho phép tổ chức, cá nhân dùng văn bản và dữ liệu đã được công bố hợp pháp để phục vụ nghiên cứu khoa học, thử nghiệm và huấn luyện hệ thống trí tuệ nhân tạo, với điều kiện không ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu. Đây là ngoại lệ chứ không phải giấy phép mở: nguồn dữ liệu phải hợp pháp, mục đích phải đúng và kết quả không được thay thế tác phẩm gốc. Với các nhóm nghiên cứu đang gom kho văn bản để huấn luyện mô hình tiếng Việt hay phân tích văn bản khoa học, đây là quy định cần đọc kỹ trước khi thu thập.

Điều khoản mới nói gì

Luật 131/2025/QH15 được Quốc hội khóa XV thông qua ngày 10/12/2025 tại kỳ họp thứ 10. Theo bản tóm tắt điểm mới của Luật Việt An, khoản 5 Điều 7 bổ sung nội dung cho phép sử dụng tác phẩm, dữ liệu đã công bố để huấn luyện AI, kèm yêu cầu "không ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền và lợi ích hợp pháp" của tác giả. Luật cũng lần đầu giao Chính phủ quy định việc phát sinh, xác lập quyền trong trường hợp đối tượng sở hữu trí tuệ được tạo ra có sử dụng hệ thống AI.

Điểm đáng chú ý là luật không liệt kê chi tiết thế nào là "bất hợp lý". Phần này sẽ phụ thuộc vào văn bản hướng dẫn và thực tiễn giải quyết tranh chấp. Trong lúc chờ, người làm nghiên cứu nên hiểu điều khoản theo hướng hẹp và có hồ sơ chứng minh mình đã cân nhắc quyền của tác giả.

Vì sao điều khoản này từng gây tranh luận

Trong phiên thảo luận dự thảo cuối tháng 11/2025, đại biểu Trần Thị Thu Đông (đoàn Cà Mau) đề nghị chưa đưa khoản 5 vào luật. Theo tường thuật của Tạp chí Luật sư Việt Nam, bà lo ngại tác phẩm bị thu thập, sao chép hàng loạt mà tác giả không biết, thu nhập của người sáng tạo bị thay thế, sản phẩm AI cạnh tranh trực tiếp với tác phẩm gốc, trong khi dự thảo chưa định nghĩa "gây thiệt hại", chưa giới hạn phạm vi dữ liệu và chưa có cơ chế minh bạch. Bà cũng nhắc rằng EU, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc vẫn đang điều chỉnh khung pháp lý về vấn đề này.

Điều khoản cuối cùng vẫn được thông qua. Những lo ngại trên chính là các điểm mà cơ quan quản lý và tòa án có thể xem xét khi có khiếu nại, nên nhà nghiên cứu nên dùng chúng như danh mục tự kiểm tra.

Ranh giới thực tế cho nhóm nghiên cứu trong trường đại học

Nguồn dữ liệu phải hợp pháp ngay từ đầu

"Đã công bố hợp pháp" loại trừ dữ liệu lấy từ trang lậu, kho sách scan trái phép, bài báo tải qua tài khoản mượn hoặc công cụ vượt tường phí. Một số bản phân tích của luật sư còn nhấn mạnh không được phá khóa kỹ thuật để lấy dữ liệu. Nếu kho dữ liệu của nhóm có nguồn gốc mập mờ, ngoại lệ này khó bảo vệ được bạn. Đây cũng là lý do không nên dùng chung tài khoản thư viện điện tử, vấn đề đã được phân tích trong bài không chia sẻ mật khẩu thư viện trường.

Mục đích nghiên cứu khác với sản phẩm thương mại

Huấn luyện một mô hình để đo đạc, so sánh, công bố bài báo phương pháp là kịch bản gần với mục đích luật hướng tới. Đóng gói mô hình thành dịch vụ thu phí, nhất là dịch vụ tạo ra nội dung cùng loại với dữ liệu huấn luyện (ví dụ viết truyện theo văn phong một tác giả còn giữ bản quyền), là kịch bản dễ bị xem là ảnh hưởng bất hợp lý.

Đầu ra không được tái hiện tác phẩm gốc

Nếu mô hình "nhả" lại nguyên văn đoạn dài của sách hoặc bài báo, phần đầu ra đó có thể là bản sao trái phép, độc lập với việc huấn luyện có hợp pháp hay không. Nhóm nghiên cứu nên kiểm tra mức độ ghi nhớ của mô hình trước khi công bố trọng số hoặc mở bản demo.

Bảng tự kiểm tra trước khi thu thập kho dữ liệu

Bảng trên là cách sắp xếp các yếu tố luật và các ý kiến tranh luận đã nêu, không phải tiêu chí chính thức. Khi dự án có giá trị thương mại, nên hỏi ý kiến bộ phận pháp chế hoặc phòng quản lý khoa học của trường.

Còn giấy phép mở và điều khoản của nhà xuất bản

Ngoại lệ trong luật không xóa bỏ hợp đồng. Nhiều cơ sở dữ liệu học thuật mà trường mua quyền truy cập có điều khoản riêng cấm khai thác dữ liệu hàng loạt (text and data mining) hoặc chỉ cho phép qua cổng API quy định. Vi phạm điều khoản có thể khiến cả trường bị khóa quyền truy cập, dù hành vi có thể không bị coi là xâm phạm quyền tác giả. Với tài liệu theo giấy phép Creative Commons, cần xem loại giấy phép có kèm điều kiện phi thương mại (NC) hay không phái sinh (ND); bài vai trò của giấy phép Creative Commons giải thích các ký hiệu này.

Tác giả bài báo có thể làm gì để bảo vệ mình

Ở chiều ngược lại, giảng viên và nghiên cứu sinh là người có tác phẩm bị đưa vào kho huấn luyện. Một số việc có thể làm ngay:

• Đọc kỹ thỏa thuận chuyển giao bản quyền khi đăng bài, xem nhà xuất bản có quyền cấp phép dữ liệu cho bên thứ ba hay không.
• Khi đăng bản tiền ấn phẩm, chọn giấy phép phù hợp với mong muốn của mình thay vì để mặc định.
• Lưu bản thảo gốc có ngày tháng để chứng minh quyền tác giả khi cần khiếu nại.
• Nếu phát hiện công cụ AI tái hiện nguyên văn bài viết của mình, ghi lại câu lệnh, ảnh chụp và thời gian, rồi gửi yêu cầu tới nhà cung cấp.

Khung pháp lý về AI và quyền tác giả sẽ còn được bổ sung qua nghị định hướng dẫn. Trong giai đoạn này, cách an toàn cho cả người dùng dữ liệu lẫn tác giả là ghi chép đầy đủ: nguồn gốc dữ liệu, mục đích sử dụng và quyết định cấp phép.