Dùng AI viết luận văn: 6 hành vi bị cấm theo Thông tư 49/2026

Sinh viên và học viên vẫn được dùng AI khi làm khóa luận, luận văn, nhưng từ ngày 15/8/2026 có sáu nhóm hành vi bị coi là vi phạm liêm chính học thuật theo Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT, trong đó có việc không khai báo đã dùng AI khi trường yêu cầu. Người viết chịu trách nhiệm về độ chính xác của toàn bộ nội dung, kể cả đoạn do công cụ gợi ý. Bài này giải thích từng hành vi, chỉ ra những tình huống dễ "vô tình" phạm lỗi và cách chuẩn bị hồ sơ trước kỳ bảo vệ cuối năm.

Thông tư 49/2026 thay đổi điều gì với người viết luận văn

Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT quy định về ứng dụng công nghệ trong giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp, có hiệu lực từ 15/8/2026. Theo tin của VietnamPlus về việc Bộ GD-ĐT ban hành quy định sử dụng AI, văn bản thay thế Thông tư 30/2023/TT-BGDĐT và một phần Thông tư 15/2018/TT-BGDĐT. Điểm mới với người học là lần đầu tiên các hành vi liên quan đến AI được gọi tên trong một thông tư của Bộ, thay vì chỉ nằm rải rác trong quy chế từng trường.

Thông tư không cấm AI. Người học và giảng viên được dùng công cụ AI để hỗ trợ học tập, giảng dạy, nghiên cứu, với điều kiện tự chịu trách nhiệm về tính trung thực và độ chính xác của kết quả. Mức xử lý cụ thể không nằm trong thông tư mà giao cho quy định nội bộ của từng cơ sở đào tạo. Vì vậy, cùng một hành vi, mỗi trường có thể có khung kỷ luật khác nhau.

Sáu hành vi bị coi là vi phạm

Bài phân tích của Báo Đại biểu Nhân dân về 6 hành vi vi phạm khi dùng AI (đăng 7/7/2026) tóm tắt danh sách như sau:

1. Dùng công nghệ, kể cả AI, để gian lận trong học tập, kiểm tra, đánh giá hoặc nghiên cứu khoa học.
2. Sao chép, đạo văn hoặc dùng trái phép tài liệu, dữ liệu, học liệu số, kết quả nghiên cứu.
3. Làm giả hoặc làm sai lệch dữ liệu, kết quả nghiên cứu, thông tin học tập.
4. Nhờ người khác làm hoặc làm thay nhiệm vụ học tập, kiểm tra, đánh giá, nghiên cứu.
5. Không công bố hoặc công bố thiếu việc sử dụng AI khi có yêu cầu theo quy định của cơ sở giáo dục và pháp luật.
6. Các hành vi khác vi phạm liêm chính học thuật theo pháp luật và quy chế của trường.

Ba hành vi đầu đã tồn tại từ lâu, nay chỉ được nối thêm yếu tố công nghệ. Hành vi thứ năm mới là phần nhiều người chưa quen: không phải cứ dùng AI là sai, mà sai ở chỗ dùng rồi không khai báo khi trường đã yêu cầu khai báo.

Những tình huống dễ phạm lỗi mà không nhận ra

Để AI "viết lại cho mượt" một đoạn tổng quan tài liệu

Nhiều học viên dán đoạn văn của tác giả khác vào chatbot và nhờ diễn đạt lại để qua phần mềm kiểm tra trùng lặp. Về bản chất, ý tưởng và cấu trúc lập luận vẫn của người khác, không có trích dẫn thì vẫn là đạo văn theo hành vi thứ hai. Phần mềm có thể không bắt được, nhưng hội đồng phản biện đọc kỹ thì nhận ra. Cách làm đúng là tóm tắt bằng lời của mình sau khi đọc, rồi ghi nguồn đầy đủ theo chuẩn trích dẫn của chuyên ngành. Nếu chưa chắc ranh giới, có thể xem lại bài nhận diện hành vi đạo văn và trích dẫn chuẩn.

Tài liệu tham khảo do chatbot "bịa"

Mô hình ngôn ngữ có thể tạo ra tên bài báo, tên tác giả, số DOI trông rất thật nhưng không tồn tại. Đưa những mục này vào danh mục tài liệu tham khảo có thể bị xem là làm sai lệch thông tin nghiên cứu. Mỗi tài liệu cần được mở và đọc ở nguồn gốc (thư viện số, trang tạp chí, cơ sở dữ liệu của trường) trước khi trích.

Chạy số liệu bằng AI rồi chép kết quả

Một số công cụ có thể đọc file dữ liệu và trả về bảng hồi quy. Nếu học viên không kiểm tra lại bằng phần mềm thống kê mà trường chấp nhận, sai sót của công cụ sẽ trở thành sai sót của luận văn. Khi hội đồng yêu cầu chạy lại trước mặt, người viết phải tái tạo được kết quả.

Thuê người "chỉnh AI" cho cả chương

Dịch vụ nhận "biên tập bằng AI" thực chất làm lại nội dung thuộc hành vi thứ tư: nhờ người khác làm thay. Tên gọi dịch vụ không thay đổi bản chất.

Trường phải làm gì và người học được quyền đòi hỏi gì

Thông tư yêu cầu cơ sở đào tạo ban hành quy định nội bộ về liêm chính học thuật, bộ quy tắc ứng xử về AI, có hệ thống quản lý học tập xác thực danh tính, lưu vết quá trình học và lưu trữ kết quả đánh giá trên môi trường số để có thể truy xuất khi thanh tra. Song song, Công văn 6020/BGDĐT-KHCNTT về chuyển đổi số năm học 2026-2027, theo bài của Tạp chí Luật sư Việt Nam ngày 22/9/2026, đề nghị các trường quy định rõ trường hợp được dùng, bị hạn chế hoặc không được dùng AI, kèm trách nhiệm của người sử dụng.

Từ góc độ người học, điều này có nghĩa là bạn có quyền hỏi khoa hoặc giảng viên hướng dẫn: quy định AI của trường đã ban hành chưa, mẫu khai báo ra sao, đoạn nào được phép dùng. Khi chưa có văn bản, nên trao đổi bằng email với người hướng dẫn và lưu lại câu trả lời. Đó là bằng chứng thiện chí nếu sau này phát sinh tranh cãi.

Chuẩn bị hồ sơ khai báo AI trước khi nộp

Không có mẫu chung cấp Bộ, nên dưới đây là cách tổ chức thông tin mà nhiều trường quốc tế đã dùng và dễ điều chỉnh theo quy định của trường bạn:

• Tên công cụ và phiên bản, thời gian sử dụng.
• Mục đích: dịch thuật sơ bộ, kiểm tra ngữ pháp, gợi ý dàn ý, tìm tài liệu, viết mã xử lý dữ liệu.
• Phạm vi: chương, mục nào có dùng; phần nào hoàn toàn tự viết.
• Cách kiểm chứng: đã đối chiếu tài liệu gốc, đã chạy lại số liệu trên phần mềm nào.
• Lưu lịch sử: xuất lịch sử hội thoại hoặc chụp lại các câu lệnh quan trọng, cất cùng thư mục bản thảo.

Việc giữ các phiên bản bản thảo theo ngày cũng giúp chứng minh quá trình tự làm. Một thư mục đám mây có lịch sử phiên bản, cấu hình đúng quyền chia sẻ như hướng dẫn trong bài bảo mật Google Drive lưu khóa luận, là đủ cho mục đích này.

Phần mềm phát hiện văn bản AI có phải căn cứ kỷ luật

Thông tư không nêu tên công cụ phát hiện nào. Các bộ phát hiện văn bản do AI tạo hiện cho kết quả dạng xác suất và có thể nhầm với người viết tiếng Anh không phải bản ngữ hoặc văn phong khuôn mẫu. Nếu bị nghi ngờ, người học nên đề nghị được giải trình, trình bày bản thảo các giai đoạn và lịch sử chỉnh sửa. Trường có trách nhiệm xây dựng quy trình xử lý rõ ràng theo chính thông tư này, nên một con số phần trăm từ phần mềm khó có thể là căn cứ duy nhất. Danh sách công cụ kiểm tra trùng lặp chính thức của các trường được tổng hợp trong bài công cụ rà soát đạo văn đại học.

Mùa bảo vệ cuối năm là lúc nhiều học viên chạy nước rút. Dành một buổi để rà lại danh mục tài liệu tham khảo, viết phần khai báo AI và sắp xếp bản thảo theo phiên bản thường tốn ít thời gian hơn nhiều so với việc giải trình sau khi bị phản ánh.