Các bước đăng ký sáng chế cho công trình khoa học công nghệ

Để đăng ký sáng chế cho công trình khoa học công nghệ tại Việt Nam, bạn cần xác định giải pháp có đáp ứng điều kiện bảo hộ hay không (tính mới, trình độ sáng tạo, khả năng áp dụng công nghiệp), tra cứu tình trạng kỹ thuật, soạn bản mô tả và yêu cầu bảo hộ, nộp đơn tại Cục Sở hữu trí tuệ, rồi theo dõi các giai đoạn thẩm định cho đến khi được cấp văn bằng. Điểm mấu chốt với nhà khoa học: nộp đơn trước, công bố sau, vì đăng bài báo trước có thể làm mất tính mới.

Sáng chế hay giải pháp hữu ích

Nhiều cải tiến kỹ thuật ở phòng thí nghiệm, xưởng thực hành có tính mới và áp dụng được nhưng khó chứng minh trình độ sáng tạo; khi đó giải pháp hữu ích là lựa chọn thực tế hơn.

Những gì không được bảo hộ dưới dạng sáng chế

Luật loại trừ một số đối tượng như phát minh, lý thuyết khoa học, phương pháp toán học; sơ đồ, kế hoạch, quy tắc thực hiện hoạt động trí óc; chương trình máy tính đơn thuần; cách thức thể hiện thông tin; giải pháp chỉ mang đặc tính thẩm mỹ; giống thực vật, động vật; phương pháp phòng bệnh, chẩn đoán, chữa bệnh cho người và động vật. Phần mềm có thể được bảo hộ dưới dạng quyền tác giả; một giải pháp kỹ thuật có phần mềm làm thành phần thì có thể được xem xét bảo hộ sáng chế tùy cách trình bày. Đây là vùng phức tạp, nên tham vấn tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp.

Ai có quyền đăng ký

Người có quyền đăng ký là tác giả tự đầu tư, hoặc tổ chức, cá nhân đầu tư kinh phí, phương tiện vật chất cho tác giả dưới hình thức giao việc, thuê việc, trừ khi có thỏa thuận khác. Với nhiệm vụ khoa học công nghệ dùng ngân sách nhà nước, quyền đăng ký thường thuộc tổ chức chủ trì theo quy định. Vì vậy, nhà khoa học trong trường, viện cần làm việc với bộ phận quản lý khoa học hoặc chuyển giao công nghệ của đơn vị trước khi nộp đơn. Tác giả trong mọi trường hợp vẫn có quyền được ghi tên trong văn bằng và quyền nhận thù lao theo quy định.

Quy trình từng bước

1. Đánh giá sơ bộ: giải pháp giải quyết vấn đề kỹ thuật gì, khác gì so với cái đã biết.
2. Tra cứu tình trạng kỹ thuật: tìm trong cơ sở dữ liệu sáng chế (của Cục, của WIPO, các cơ quan sáng chế lớn) và tài liệu khoa học. Bước này giúp tránh nộp đơn cho thứ đã có, và giúp soạn yêu cầu bảo hộ chính xác.
3. Soạn hồ sơ đơn: tờ khai, bản mô tả (lĩnh vực, tình trạng kỹ thuật, bản chất giải pháp, ví dụ thực hiện), yêu cầu bảo hộ, hình vẽ, bản tóm tắt, chứng từ phí. Yêu cầu bảo hộ là phần quyết định phạm vi độc quyền, cần đầu tư kỹ.
4. Nộp đơn tại Cục Sở hữu trí tuệ, trực tiếp hoặc trực tuyến. Ngày nộp đơn hợp lệ là mốc quan trọng cho nguyên tắc nộp đơn đầu tiên.
5. Thẩm định hình thức: kiểm tra hồ sơ đủ và đúng quy định.
6. Công bố đơn trên Công báo sở hữu công nghiệp.
7. Yêu cầu thẩm định nội dung: người nộp đơn phải chủ động nộp yêu cầu trong thời hạn luật định; nếu quên, đơn bị coi như rút bỏ.
8. Thẩm định nội dung: đánh giá tính mới, trình độ sáng tạo, khả năng áp dụng; có thể có thông báo từ chối dự kiến để bạn sửa đổi, giải trình.
9. Cấp văn bằng sau khi nộp phí cấp bằng, và nộp phí duy trì hằng năm để giữ hiệu lực.

Toàn bộ quá trình thường kéo dài nhiều năm. Hãy theo dõi hướng dẫn và biểu phí hiện hành trên trang của Cục Sở hữu trí tuệ.

Công bố khoa học và tính mới

Đây là xung đột kinh điển giữa văn hóa "công bố hay là chết" của học thuật và yêu cầu bí mật của sáng chế. Bài báo, luận văn được lưu trữ công khai, poster hội nghị, preprint, thậm chí bài đăng mạng xã hội mô tả giải pháp đều có thể bị coi là bộc lộ công khai. Luật có quy định ân hạn trong một số trường hợp hẹp, nhưng không nên dựa vào đó. Cách làm an toàn:

• Nộp đơn sáng chế, sau đó mới gửi bài báo.
• Nếu cần trình bày sớm, chỉ nêu kết quả mà không tiết lộ cách làm then chốt, và tham khảo bài bảo vệ ý tưởng nghiên cứu trước khi công bố.
• Đề nghị trường hoãn công khai luận văn có nội dung đang chờ nộp đơn.

Bảo hộ ở nước ngoài

Bằng sáng chế Việt Nam chỉ có hiệu lực tại Việt Nam. Nếu muốn bảo hộ ở nước khác, có thể nộp đơn trực tiếp ở từng nước trong thời hạn ưu tiên tính từ ngày nộp đơn đầu tiên, hoặc nộp đơn quốc tế theo Hiệp ước hợp tác sáng chế (PCT) để kéo dài thời gian quyết định chọn quốc gia. Chi phí ở nước ngoài thường cao, nên cần cân nhắc thị trường thực sự. Những vấn đề về quyền khi hợp tác với đối tác nước ngoài được bàn thêm trong bài tranh chấp trong hợp tác nghiên cứu đa quốc gia.

Giữ bí mật trong lúc chuẩn bị

Trong thời gian soạn đơn, tài liệu mô tả giải pháp là thứ cần bảo vệ nhất. Hạn chế người tiếp cận, yêu cầu người tham gia ký cam kết bảo mật, không gửi bản mô tả qua kênh không an toàn. Nếu phải gửi cho tổ chức đại diện hoặc đồng tác giả, dùng tệp mã hóa như hướng dẫn trong bài mã hóa dữ liệu trước khi gửi email.