Các công cụ rà soát đạo văn được các trường đại học sử dụng

Các trường đại học thường dùng phần mềm kiểm tra trùng lặp chuyên dụng như Turnitin (phổ biến cho bài tập, luận văn), iThenticate (phổ biến với tạp chí và nhà xuất bản, qua dịch vụ Similarity Check), cùng các phần mềm do đơn vị trong nước phát triển có kho dữ liệu tiếng Việt. Những công cụ này không "phát hiện đạo văn" theo nghĩa phán xét; chúng tìm đoạn văn tương đồng với nguồn trong cơ sở dữ liệu và đưa ra báo cáo để con người đánh giá. Hiểu cách chúng hoạt động giúp bạn viết trung thực và đọc kết quả đúng.

Phần mềm kiểm tra trùng lặp hoạt động thế nào

Khi bạn nộp bài, hệ thống chia văn bản thành các đoạn nhỏ, so sánh với kho dữ liệu gồm trang web, bài báo, sách, và bài nộp trước đó trong hệ thống. Kết quả là một báo cáo tương đồng, thường gồm:

• Tỷ lệ tương đồng tổng thể.
• Danh sách nguồn trùng, xếp theo mức độ.
• Văn bản bài nộp được tô màu các đoạn trùng, kèm liên kết tới nguồn.
• Tùy chọn loại trừ trích dẫn trực tiếp, danh mục tài liệu tham khảo, các đoạn trùng rất ngắn.

Độ "nhạy" của công cụ phụ thuộc nhiều vào kho dữ liệu. Công cụ quốc tế mạnh với tài liệu tiếng Anh; phần mềm trong nước thường có lợi thế với luận văn, giáo trình tiếng Việt do có kho nội sinh từ các trường.

So sánh các nhóm công cụ

Hãy hỏi phòng đào tạo hoặc thư viện xem trường bạn dùng công cụ nào và có cho sinh viên tự kiểm tra trước khi nộp hay không.

Đọc báo cáo tương đồng thế nào cho đúng

Con số phần trăm chỉ là điểm khởi đầu. Một bài có tỷ lệ cao chưa chắc đạo văn, và một bài tỷ lệ thấp chưa chắc trong sạch. Khi đọc báo cáo, hãy xem:

• Đoạn trùng là gì: định nghĩa chuẩn, tên văn bản pháp luật, cụm thuật ngữ, câu phương pháp mô tả quy trình chuẩn thường trùng một cách tự nhiên.
• Có được trích dẫn không: trích nguyên văn có ngoặc kép và nguồn là hợp lệ; viết lại gần giống mà không ghi nguồn mới là vấn đề.
• Nguồn tập trung hay rải rác: một nguồn chiếm phần lớn tỷ lệ là dấu hiệu đáng xem kỹ.
• Trùng với bài cũ của chính mình: có thể là tự đạo văn nếu không trích dẫn, hoặc do bạn đã nộp bản nháp lên hệ thống trước đó.

Mỗi trường đặt ngưỡng chấp nhận riêng cho từng loại công trình. Tuy nhiên hội đồng, người hướng dẫn mới là người kết luận sau khi xem báo cáo chi tiết.

Những gì phần mềm không bắt được

• Ý tưởng, cấu trúc lập luận bị lấy mà diễn đạt lại hoàn toàn.
• Bản dịch từ tài liệu tiếng nước ngoài sang tiếng Việt (một số công cụ đã có tính năng so sánh đa ngôn ngữ nhưng còn hạn chế).
• Bài viết thuê, bài do người khác viết hộ.
• Nguồn không có trong kho dữ liệu: tài liệu in, luận văn chưa số hóa.

Vì vậy, đạo văn là vấn đề liêm chính, không phải bài toán "qua mặt phần mềm". Phân biệt các dạng đạo văn được trình bày trong bài nhận diện đạo văn và trích dẫn chuẩn.

Cảnh giác với dịch vụ "giảm đạo văn"

Trên mạng có nhiều dịch vụ quảng cáo "giảm tỷ lệ trùng lặp", dùng công cụ thay từ đồng nghĩa, chèn ký tự ẩn, hoặc chuyển văn bản thành ảnh. Ngoài việc là hành vi gian lận, những cách này thường làm văn bản tối nghĩa, và nhiều hệ thống đã phát hiện được ký tự lạ, văn bản bị biến đổi. Khi bị phát hiện, hậu quả nặng hơn nhiều so với một tỷ lệ trùng lặp cao do trích dẫn chưa chuẩn.

Bảo vệ quyền riêng tư khi tự kiểm tra

Tải luận văn chưa công bố lên một trang kiểm tra đạo văn miễn phí không rõ nguồn gốc là đưa công trình của bạn cho một bên thứ ba. Một số trang lưu văn bản, thậm chí bán lại. Hãy dùng công cụ do trường cung cấp, hoặc đọc kỹ điều khoản về lưu trữ văn bản. Nếu dùng Turnitin qua trường, hỏi giảng viên chế độ "không lưu vào kho" cho các bản nháp, tránh việc bản cuối bị trùng với chính bản nháp của bạn.

Chuẩn bị bài trước khi nộp kiểm tra

Thay vì lo lắng về con số, hãy chuẩn bị bài một cách có hệ thống. Ngay từ khi đọc tài liệu, ghi chú rõ đâu là ý của tác giả khác, đâu là nhận xét của bạn, kèm nguồn và số trang. Dùng phần mềm quản lý tài liệu tham khảo như Zotero, Mendeley hay EndNote để không sót nguồn khi viết. Khi diễn giải lại ý của người khác, đọc hiểu rồi viết bằng lời của mình và vẫn ghi nguồn, thay vì chỉ thay vài từ trong câu gốc. Trước khi nộp, đọc lại toàn bài để kiểm tra mọi số liệu, hình, bảng lấy từ nơi khác đều đã có trích dẫn.

Công cụ kiểm tra cũng giúp bảo vệ bạn

Không chỉ để "bắt lỗi" người viết, các công cụ này còn giúp tác giả phát hiện khi công trình của mình bị người khác sao chép. Cách tìm bài bị sao chép trên mạng được hướng dẫn trong bài phát hiện bài báo bị sao chép trái phép.