Cách phát hiện bài báo khoa học bị sao chép trái phép trên Internet

Để phát hiện bài báo khoa học của mình bị sao chép trái phép, bạn có thể kết hợp: tìm kiếm trên công cụ tìm kiếm bằng những câu đặc trưng trong bài đặt trong ngoặc kép, đặt cảnh báo tự động theo tên và tiêu đề, theo dõi các trang chia sẻ tài liệu tiếng Việt, kiểm tra hồ sơ học thuật trên các nền tảng, và nếu có quyền truy cập thì dùng phần mềm kiểm tra tương đồng với bài của chính mình. Làm định kỳ vài tháng một lần là đủ cho đa số nhà nghiên cứu.

Bài báo bị sao chép theo những cách nào

• Đăng lại nguyên bản trên trang chia sẻ tài liệu thu phí, website tổng hợp, blog.
• Đạo văn: người khác dùng nội dung trong luận văn, bài báo của họ mà không trích dẫn.
• Dịch lại sang ngôn ngữ khác rồi đăng như công trình mới.
• Ghép vào sách, giáo trình mà không xin phép.
• Đăng dưới tên người khác ở tạp chí kém uy tín.

Mỗi kiểu đòi hỏi một cách tìm khác nhau, vì vậy không có một công cụ duy nhất phát hiện được tất cả.

Cách 1: Tìm kiếm cụm câu đặc trưng

Chọn ba đến năm câu "độc nhất" trong bài, không phải câu định nghĩa chung chung mà là câu nhận xét, câu mô tả kết quả mang dấu ấn riêng. Đặt từng câu trong ngoặc kép và tìm trên Google, Bing. Với luận văn tiếng Việt, đây thường là cách nhanh nhất để tìm thấy bản đăng lại trên các trang tài liệu.

Mẹo: tìm thêm theo tiêu đề bài báo, tiêu đề các bảng, hình. Người sao chép đôi khi đổi tiêu đề nhưng giữ nguyên chú thích hình.

Cách 2: Đặt cảnh báo tự động

• Đặt cảnh báo trên công cụ tìm kiếm cho tên bạn kèm từ khóa lĩnh vực, và cho tiêu đề các bài quan trọng.
• Bật thông báo trích dẫn mới trên Google Scholar cho hồ sơ của bạn: đôi khi bạn phát hiện một bài "trích dẫn" bạn nhưng thực chất chép rất nhiều nội dung.
• Theo dõi hồ sơ ORCID và các nền tảng tổng hợp công trình để phát hiện bài lạ bị gắn vào tên bạn.

Cách 3: Dùng phần mềm kiểm tra tương đồng

Nếu trường hoặc tạp chí cấp cho bạn quyền dùng phần mềm kiểm tra như Turnitin, iThenticate, bạn có thể tải chính bài của mình lên để xem có văn bản nào khác tương đồng cao. Lưu ý chọn chế độ không lưu bài vào kho để tránh ảnh hưởng về sau. Cách hoạt động và giới hạn của các công cụ này được trình bày trong bài các công cụ rà soát đạo văn ở đại học.

Hạn chế: các phần mềm này chỉ tìm trong kho dữ liệu của họ, có thể bỏ sót trang tài liệu không được lập chỉ mục, và yếu với bản dịch.

Cách 4: Kiểm tra các trang chia sẻ tài liệu

Ở Việt Nam, luận văn, khóa luận, bài báo thường bị đăng lại trên các trang thư viện tài liệu thu phí theo lượt tải. Hãy dùng ô tìm kiếm của chính các trang đó với tiêu đề và tên bạn, vì không phải tài liệu nào cũng được công cụ tìm kiếm lập chỉ mục đầy đủ.

Cách 5: Tìm bản dịch

Bản dịch khó phát hiện nhất. Một số cách:

• Dịch tiêu đề và tóm tắt bài của bạn sang tiếng Anh (hoặc ngôn ngữ nghi ngờ), rồi tìm trên Google Scholar và các cơ sở dữ liệu.
• Tìm theo hình ảnh: tải hình, biểu đồ đặc trưng của bài lên công cụ tìm kiếm hình ảnh. Hình thường bị dùng lại nguyên vẹn dù văn bản đã dịch.
• Tìm theo bộ số liệu đặc trưng, tên địa bàn nghiên cứu, tên mẫu vật.

Lập lịch kiểm tra để không bỏ sót

Việc tìm kiếm thủ công dễ bị quên khi bạn bận. Một lịch đơn giản giúp duy trì đều đặn: ngay sau khi bài được đăng, ghi lại danh sách câu đặc trưng, hình đặc trưng và tiêu đề vào một bảng tính; đặt cảnh báo tự động cùng ngày; sau đó cứ mỗi quý dành khoảng nửa giờ chạy lại các tìm kiếm theo danh sách đó và ghi kết quả. Với luận văn, luận án vừa được đưa vào kho của trường, nên kiểm tra dày hơn trong vài tháng đầu, vì đây là lúc các trang tài liệu thường thu thập và đăng lại. Bảng tính ghi lại kết quả kiểm tra cũng là một phần hồ sơ hữu ích nếu sau này cần chứng minh thời điểm bạn phát hiện vi phạm.

Tổng hợp các cách

Khi đã tìm thấy bản sao

1. Lưu bằng chứng ngay: chụp màn hình, tải bản sao, ghi đường dẫn và ngày.
2. Xác định bạn hay nhà xuất bản đang nắm quyền tài sản với bài, dựa trên thỏa thuận đã ký.
3. Với trang đăng lại: gửi yêu cầu gỡ bỏ theo quy trình trong bài quy trình khiếu nại bản quyền học thuật trực tuyến.
4. Với bài đạo văn ở tạp chí, luận văn: liên hệ tạp chí, trường của người vi phạm.
5. Với bài đứng tên người khác: xem các bước trong bài xử lý khi công trình bị mạo danh tác giả.

Phòng ngừa giúp việc phát hiện dễ hơn

Đăng bài ở nơi có mã DOI và ngày công bố rõ ràng; giữ hồ sơ ORCID cập nhật; đưa bản thảo hợp lệ lên kho của trường để có một bản chính thức dễ tìm, có dấu thời gian. Khi bản gốc của bạn được lập chỉ mục tốt, bản sao chép càng dễ bị phát hiện và càng dễ chứng minh ai có trước.