Khác biệt giữa quyền nhân thân và quyền tài sản trong quyền tác giả

Quyền tác giả gồm hai nhóm có bản chất khác nhau. Quyền nhân thân gắn với con người tác giả và danh dự của họ: đặt tên tác phẩm, đứng tên, được nêu tên, bảo vệ tác phẩm khỏi bị xuyên tạc. Phần lớn quyền này không chuyển nhượng được và được bảo hộ vô thời hạn. Quyền tài sản là quyền khai thác tác phẩm để thu lợi: sao chép, phân phối, truyền đạt tới công chúng, làm tác phẩm phái sinh. Quyền này có thể chuyển nhượng, cho phép người khác sử dụng, và có thời hạn. Với người làm học thuật, sự phân biệt này giải thích vì sao bạn ký chuyển bản quyền cho tạp chí mà vẫn luôn là tác giả của bài báo.

Quyền nhân thân gồm những gì

Theo Luật Sở hữu trí tuệ, quyền nhân thân của tác giả gồm:

• Đặt tên cho tác phẩm.
• Đứng tên thật hoặc bút danh trên tác phẩm; được nêu tên thật hoặc bút danh khi tác phẩm được công bố, sử dụng.
• Công bố tác phẩm hoặc cho phép người khác công bố.
• Bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm: không cho người khác xuyên tạc, sửa đổi, cắt xén tác phẩm dưới bất kỳ hình thức nào gây phương hại đến danh dự, uy tín của tác giả.

Trong học thuật, quyền đứng tên và quyền được nêu tên là quan trọng bậc nhất. Bị bỏ tên khỏi danh sách tác giả, bị người khác đứng tên công trình của mình, hay bài được trích dẫn mà không ghi nguồn đều chạm vào nhóm quyền này.

Quyền tài sản gồm những gì

• Làm tác phẩm phái sinh: dịch, phóng tác, chuyển thể, cải biên.
• Biểu diễn tác phẩm trước công chúng.
• Sao chép tác phẩm.
• Phân phối, nhập khẩu bản gốc hoặc bản sao.
• Truyền đạt tác phẩm đến công chúng, bao gồm qua mạng Internet.
• Cho thuê bản gốc hoặc bản sao đối với một số loại tác phẩm như chương trình máy tính, tác phẩm điện ảnh.

Người khác muốn thực hiện các quyền này phải được chủ sở hữu quyền tác giả cho phép và trả tiền nhuận bút, thù lao theo thỏa thuận, trừ các trường hợp ngoại lệ luật cho phép như trích dẫn hợp lý, sao chép một bản để nghiên cứu cá nhân.

Bảng so sánh

Tác giả và chủ sở hữu có thể là hai người khác nhau

Đây là điểm hay gây nhầm lẫn. Tác giả là người trực tiếp sáng tạo. Chủ sở hữu quyền tác giả là người nắm quyền tài sản, có thể là:

• Chính tác giả, khi tự sáng tạo bằng thời gian, kinh phí của mình.
• Tổ chức giao nhiệm vụ cho tác giả (ví dụ trường giao viết giáo trình theo nhiệm vụ), trừ khi có thỏa thuận khác.
• Bên ký hợp đồng thuê tác giả sáng tạo.
• Người được chuyển nhượng quyền, như nhà xuất bản sau khi tác giả ký hợp đồng chuyển nhượng.
• Người thừa kế.

Trong mọi trường hợp trên, quyền đứng tên vẫn thuộc tác giả. Đó là lý do một bài báo đã chuyển bản quyền cho nhà xuất bản vẫn mang tên bạn mãi mãi, và nhà xuất bản không thể đổi tên tác giả.

Ý nghĩa thực tế với nhà nghiên cứu

Khi ký hợp đồng với tạp chí

Bạn chỉ có thể chuyển nhượng quyền tài sản. Hãy đọc kỹ những quyền nào bạn giữ lại, ví dụ được dùng bài trong giảng dạy, đưa bản thảo lên kho của trường. Bài lưu ý pháp lý khi chuyển nhượng bản quyền phân tích các điều khoản thường gặp.

Khi chọn giấy phép mở

Giấy phép Creative Commons là cách chủ sở hữu cho phép công chúng sử dụng quyền tài sản theo điều kiện nhất định. Điều kiện ghi công tác giả (BY) có mặt trong mọi giấy phép CC, phản ánh tinh thần tôn trọng quyền nhân thân. Xem thêm bài giấy phép Creative Commons trong học thuật.

Khi bị người khác lấy công trình

Xác định đúng loại quyền bị xâm phạm giúp chọn đúng cách xử lý. Người khác đứng tên bài của bạn là xâm phạm quyền nhân thân, thường gắn với vi phạm liêm chính và có thể kèm vi phạm quyền tài sản. Một trang web đăng lại nguyên văn có ghi tên bạn nhưng không xin phép là xâm phạm quyền tài sản; người có quyền yêu cầu gỡ bỏ có thể là bạn hoặc nhà xuất bản, tùy ai đang nắm quyền. Các bước cụ thể có trong bài xử lý khi nghiên cứu bị mạo danh tác giả.

Khi biên tập, rút gọn tác phẩm của người khác

Biên tập viên, người tổng hợp kỷ yếu, người biên soạn sách cần lưu ý quyền bảo vệ sự toàn vẹn. Rút gọn bài để phù hợp khuôn khổ là thông lệ, nhưng sửa làm thay đổi kết luận, hay cắt ghép khiến ý tác giả bị hiểu sai, cần có sự đồng ý của tác giả.

Về quyền liên quan

Ngoài quyền tác giả, luật còn có nhóm quyền liên quan dành cho người biểu diễn, nhà sản xuất bản ghi âm ghi hình, tổ chức phát sóng. Trong học thuật, nhóm này ít gặp hơn, nhưng có thể liên quan khi bạn dùng bản ghi hình hội thảo, bản ghi âm phỏng vấn được phát sóng, hay chương trình truyền hình làm tư liệu.