Những lưu ý pháp lý khi chuyển nhượng bản quyền bài viết nghiên cứu

Trước khi ký chuyển nhượng bản quyền bài viết nghiên cứu, bạn cần biết mình đang chuyển những quyền gì, trong phạm vi nào, mình còn giữ lại quyền gì (dạy học, đưa vào luận án, tự lưu trữ), và văn bản có mâu thuẫn với yêu cầu của nhà tài trợ, cơ quan hay đồng tác giả không. Theo luật, chỉ quyền tài sản và quyền công bố mới chuyển nhượng được; quyền đứng tên và bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm vẫn luôn thuộc về bạn. Hợp đồng chuyển nhượng quyền tác giả ở Việt Nam phải lập thành văn bản; với tạp chí quốc tế, thao tác bấm đồng ý trên hệ thống nộp bài cũng là một hình thức ký kết có giá trị.

Đọc thỏa thuận theo năm câu hỏi

1. Chuyển nhượng hay cấp phép?

Chuyển nhượng (assignment, transfer) nghĩa là nhà xuất bản trở thành chủ sở hữu quyền tài sản. Cấp phép độc quyền (exclusive license) giữ bạn là chủ sở hữu nhưng chỉ nhà xuất bản được khai thác. Cấp phép không độc quyền thì bạn vẫn tự do cho người khác dùng. Ba từ này khác nhau đáng kể về hệ quả lâu dài.

2. Những quyền nào được chuyển?

Thỏa thuận thường liệt kê sao chép, phân phối, truyền đạt qua mạng, dịch, làm tác phẩm phái sinh, ở mọi định dạng, mọi phương tiện, trên toàn thế giới, trong suốt thời hạn bảo hộ. Phạm vi càng rộng, bạn càng ít quyền tự sử dụng sau này.

3. Tác giả giữ lại quyền gì?

Đây là phần quan trọng nhất cho nhà nghiên cứu. Tìm các điều khoản về:

• Dùng bài trong giảng dạy của chính mình, phát cho sinh viên.
• Đưa bài vào luận án, luận văn.
• Dùng lại hình, bảng trong công trình sau, với trích dẫn.
• Đưa bản thảo (bản nộp hoặc bản đã chấp nhận) lên kho của trường, trang cá nhân, kho tiền ấn phẩm, và sau thời gian cấm bao lâu.
• Trình bày nội dung tại hội nghị.

4. Ai được ký?

Thường tác giả liên hệ ký thay mặt tất cả đồng tác giả, cam kết đã được các đồng tác giả đồng ý. Nếu bài là kết quả của nhiệm vụ do cơ quan giao, quyền tài sản có thể thuộc cơ quan, và bạn cần sự cho phép của cơ quan trước khi ký chuyển nhượng. Một số tác giả là công chức của chính phủ nước ngoài có điều khoản riêng.

5. Cam kết và bảo đảm của tác giả

Bạn thường phải cam kết bài là nguyên bản, chưa đăng ở nơi khác, không xâm phạm quyền của ai, đã xin phép các tư liệu của bên thứ ba. Nếu cam kết sai, bạn có thể phải chịu trách nhiệm với nhà xuất bản. Vì vậy hãy chắc chắn đã xin phép mọi hình ảnh không phải của mình, như phân tích trong bài luật bản quyền khi công bố nghiên cứu quốc tế.

Ba phiên bản của một bài báo

Giữ lại bản đã chấp nhận ngay khi nhận email chấp nhận bài là thói quen nên có, vì sau này bạn sẽ cần nó để tự lưu trữ hợp lệ.

Những điều khoản cần chú ý đặc biệt

• Chuyển nhượng ngay khi nộp bài: một số thỏa thuận có hiệu lực từ khi nộp; nếu bài bị từ chối, cần có điều khoản quyền tự động trả lại tác giả.
• Quyền làm tác phẩm phái sinh: nếu chuyển toàn bộ, việc bạn tự dịch bài sang tiếng Việt để đăng tạp chí trong nước có thể cần xin phép.
• Luật áp dụng và nơi giải quyết tranh chấp: thường là luật nước của nhà xuất bản.
• Nhuận bút: tạp chí khoa học thường không trả nhuận bút; ngược lại, với sách chuyên khảo, điều khoản nhuận bút cần đọc kỹ.

Có thể đề nghị sửa đổi không

Có. Nhiều tổ chức thư viện, liên minh truy cập mở đã soạn sẵn phụ lục giữ quyền tác giả (author addendum) để gửi kèm thỏa thuận, yêu cầu giữ lại quyền dạy học, tự lưu trữ, làm tác phẩm phái sinh. Không phải nhà xuất bản nào cũng đồng ý, nhưng đề nghị một cách lịch sự không làm bài bị từ chối. Một số nhà tài trợ còn yêu cầu tác giả giữ quyền để áp dụng giấy phép mở cho bản thảo đã chấp nhận.

Lựa chọn thay thế: truy cập mở

Nếu tạp chí có lựa chọn truy cập mở, bạn thường giữ bản quyền và bài được phát hành theo giấy phép Creative Commons. Đổi lại có thể phải trả phí xuất bản. Phân tích ưu nhược của các loại giấy phép có trong bài vai trò của giấy phép Creative Commons.

Đồng tác giả và sự đồng thuận

Khi bạn ký thay mặt các đồng tác giả, hãy thông báo nội dung thỏa thuận cho họ, đặc biệt nếu có đồng tác giả ở tổ chức có chính sách truy cập mở bắt buộc. Lưu lại email xác nhận đồng ý. Mâu thuẫn về quyền giữa đồng tác giả các nước là nguồn tranh chấp phổ biến, xem bài tranh chấp bản quyền trong hợp tác đa quốc gia.

Lưu trữ hồ sơ

Tải và lưu lại bản thỏa thuận đã ký (hoặc ảnh chụp trang đồng ý trên hệ thống), email chấp nhận bài, bản đã chấp nhận. Khi cần chứng minh quyền tự lưu trữ hay xử lý vi phạm, đây là căn cứ của bạn. Tài liệu này nên được sao lưu cùng dữ liệu nghiên cứu.