Luật bản quyền tác giả khi công bố nghiên cứu khoa học quốc tế

Ban biên tập Academic Security Info - Bảo mật và sở hữu trí tuệ học thuật · 19/05/2026 · Cập nhật 13/10/2026

Khi công bố nghiên cứu ở tạp chí quốc tế, bài báo của bạn được bảo hộ quyền tác giả ở cả Việt Nam lẫn nhiều nước khác nhờ các điều ước quốc tế, mà nổi bật là Công ước Berne về bảo hộ tác phẩm văn học và nghệ thuật, Việt Nam là thành viên. Điều quyết định bạn còn quyền gì với bài báo sau khi đăng không nằm ở luật một nước cụ thể mà ở thỏa thuận bạn ký với nhà xuất bản: chuyển nhượng bản quyền, cấp phép độc quyền, hay giấy phép mở. Hiểu rõ ba mô hình này và những gì cần kiểm tra trước khi nộp bài sẽ giúp bạn tránh các rắc rối phổ biến.

Bảo hộ xuyên biên giới hoạt động thế nào

Công ước Berne đặt ra một số nguyên tắc cơ bản: bảo hộ tự động, không cần thủ tục đăng ký; đối xử quốc gia, tức tác phẩm của công dân một nước thành viên được bảo hộ ở nước thành viên khác như tác phẩm của công dân nước đó; và mức bảo hộ tối thiểu chung. Nhờ đó, bài báo của nhà khoa học Việt Nam đăng ở tạp chí Anh, Mỹ, Hà Lan đều được bảo hộ tại các nước đó, và ngược lại.

Khi có tranh chấp, luật nơi yêu cầu bảo hộ thường được áp dụng cho câu hỏi "có bị xâm phạm không", còn hợp đồng xuất bản thường có điều khoản chọn luật áp dụng cho chính hợp đồng. Đây là lý do nên đọc kỹ phần luật áp dụng trong thỏa thuận với nhà xuất bản.

Ba mô hình thỏa thuận với nhà xuất bản

Mô hình	Ai nắm quyền tài sản	Tác giả thường giữ lại
Chuyển nhượng bản quyền (copyright transfer)	Nhà xuất bản	Một số quyền sử dụng hạn chế theo hợp đồng: dạy học, luận án, tự lưu trữ bản thảo
Cấp phép độc quyền (exclusive license)	Tác giả vẫn là chủ sở hữu, nhưng nhà xuất bản có quyền khai thác độc quyền	Tương tự chuyển nhượng, đôi khi rộng hơn
Truy cập mở với giấy phép mở (như CC BY)	Tác giả	Gần như toàn bộ; công chúng được dùng theo điều kiện giấy phép

Trong mọi mô hình, bạn vẫn là tác giả và quyền đứng tên không thay đổi. Chi tiết các điều khoản cần chú ý khi ký được phân tích trong bài lưu ý pháp lý khi chuyển nhượng bản quyền bài viết.

Kiểm tra trước khi nộp bài

Chính sách bản quyền của tạp chí: tạp chí yêu cầu chuyển nhượng hay cấp phép, có lựa chọn truy cập mở không, phí xuất bản (APC) bao nhiêu.
Yêu cầu của nhà tài trợ: một số quỹ yêu cầu công bố truy cập mở hoặc giữ quyền để đưa bài lên kho mở; bạn phải chọn tạp chí, giấy phép phù hợp.
Quy định của trường: một số trường có chính sách truy cập mở yêu cầu nộp bản thảo vào kho của trường.
Chính sách tự lưu trữ: phiên bản nào (bản nộp, bản đã chấp nhận, bản xuất bản) được đưa lên đâu, sau thời gian cấm (embargo) bao lâu. Các cơ sở dữ liệu tổng hợp chính sách của nhà xuất bản giúp tra cứu nhanh.
Độ tin cậy của tạp chí: tránh tạp chí săn mồi, nơi bạn có thể mất bản quyền bài mà không nhận được phản biện, chỉ mục đúng nghĩa.

Sử dụng tư liệu của người khác trong bài

Bài báo quốc tế thường có hình, bảng, biểu đồ. Nếu bạn dùng lại hình đã xuất bản của người khác, nhà xuất bản sẽ yêu cầu bằng chứng đã xin phép, trừ khi hình đó thuộc giấy phép mở cho phép tái sử dụng hoặc đã thuộc phạm vi công cộng. Nhiều nhà xuất bản có dịch vụ xin phép trực tuyến, đôi khi miễn phí cho mục đích học thuật. Vẽ lại hình "dựa trên" hình gốc vẫn cần ghi nguồn và có thể vẫn cần xin phép nếu bản vẽ lại sao chép phần sáng tạo của hình gốc.

Với ảnh chụp người, bệnh nhân, cần thêm sự đồng ý của người trong ảnh. Với bản đồ, ảnh vệ tinh, kiểm tra điều khoản của nhà cung cấp dữ liệu.

Tự đạo văn và tái sử dụng văn bản của chính mình

Sau khi chuyển nhượng bản quyền, đoạn văn bạn viết trong bài báo cũ thuộc quyền khai thác của nhà xuất bản. Sao chép nguyên văn đoạn dài sang bài mới, luận án, sách có thể vừa vi phạm chuẩn mực tự đạo văn vừa vi phạm thỏa thuận bản quyền. Phần lớn nhà xuất bản cho phép dùng lại trong luận án của chính tác giả, nhưng nên kiểm tra và luôn trích dẫn bài gốc. Xem thêm bài nhận diện đạo văn và trích dẫn chuẩn.

Chia sẻ bài báo sau khi xuất bản

Mạng xã hội học thuật, trang cá nhân, nhóm chat chuyên môn là nơi nhà khoa học hay chia sẻ bài. Với bài truy cập mở, bạn chia sẻ tự do theo giấy phép. Với bài đã chuyển bản quyền, hãy chia sẻ đường dẫn DOI, bản thảo đã chấp nhận theo chính sách, hoặc dùng tính năng chia sẻ liên kết đọc miễn phí mà nhiều nhà xuất bản cung cấp, thay vì đăng PDF bản xuất bản lên trang công khai.

Khi bài của bạn bị vi phạm ở nước ngoài

Nếu bạn đã chuyển nhượng bản quyền, nhà xuất bản là bên chủ động xử lý vi phạm quyền tài sản; bạn nên báo ngay cho họ. Nếu bạn giữ bản quyền (truy cập mở), bạn có thể gửi yêu cầu gỡ bỏ trực tiếp tới trang vi phạm hoặc nhà cung cấp dịch vụ. Với hành vi đứng tên giả, bạn luôn là người có quyền yêu cầu. Quy trình khiếu nại trực tuyến được trình bày trong bài về khiếu nại bản quyền bài viết học thuật.

Câu hỏi thường gặp

Đăng bài ở tạp chí nước ngoài thì chịu luật bản quyền của nước nào?

Bài được bảo hộ ở nhiều nước theo các điều ước quốc tế. Hợp đồng với nhà xuất bản thường chỉ định luật áp dụng cho chính hợp đồng, còn câu hỏi có vi phạm hay không thường xét theo luật nơi yêu cầu bảo hộ.

Có thể từ chối ký chuyển nhượng bản quyền không?

Bạn có thể đề nghị sửa đổi, ví dụ dùng phụ lục giữ lại quyền tác giả, hoặc chọn phương án truy cập mở. Một số tạp chí chấp nhận, một số không; khi đó bạn quyết định có nộp ở tạp chí khác hay không.

Đưa bài báo đã đăng lên ResearchGate có vi phạm không?

Tùy chính sách của nhà xuất bản và phiên bản bạn đăng. Bản xuất bản cuối của bài không truy cập mở thường không được phép đăng công khai; bản thảo đã chấp nhận có thể được phép sau thời gian cấm.

Bài truy cập mở có bị người khác dùng thương mại không?

Với giấy phép CC BY, người khác được dùng cả cho mục đích thương mại miễn ghi nguồn. Nếu không muốn, có thể chọn giấy phép có điều kiện NC nếu tạp chí và nhà tài trợ cho phép.