Hỏi đáp về luật sở hữu trí tuệ học thuật và quyền tác giả

Trang hỏi đáp này dành cho sinh viên, giảng viên và nhà nghiên cứu muốn nắm nhanh những điểm cơ bản của luật sở hữu trí tuệ trong học thuật. Câu trả lời dựa trên nguyên tắc chung của Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam và thông lệ xuất bản quốc tế, ở mức định hướng. Với tình huống cụ thể có giá trị lớn hoặc đang tranh chấp, hãy tham vấn luật sư hoặc bộ phận pháp chế của đơn vị.

Quyền tác giả cơ bản

Bài viết khoa học có được bảo hộ không?

Có. Tác phẩm khoa học, giáo trình, bài giảng, luận văn, bài báo đều là đối tượng quyền tác giả. Quyền phát sinh khi tác phẩm được tạo ra và thể hiện dưới hình thức vật chất nhất định, không phụ thuộc việc đã công bố hay đăng ký.

Quyền tác giả kéo dài bao lâu?

Với đa số tác phẩm, quyền tài sản được bảo hộ suốt cuộc đời tác giả và 50 năm tiếp theo sau năm tác giả qua đời. Một số quyền nhân thân như quyền đứng tên, quyền đặt tên, bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm được bảo hộ vô thời hạn. Xem phân tích ở bài khác biệt giữa quyền nhân thân và quyền tài sản.

Số liệu, ý tưởng có được bảo hộ không?

Không theo quyền tác giả. Ý tưởng, khái niệm, phương pháp, số liệu không được bảo hộ; chỉ cách thể hiện chúng được bảo hộ. Bộ sưu tập dữ liệu có sự sáng tạo trong việc tuyển chọn, sắp xếp có thể được bảo hộ dưới dạng tác phẩm phái sinh hoặc sưu tập.

Trích dẫn và sử dụng tác phẩm của người khác

Trích dẫn có cần xin phép tác giả không?

Luật cho phép trích dẫn hợp lý tác phẩm đã công bố mà không phải xin phép, không phải trả tiền, nhằm bình luận, giới thiệu, minh họa, với điều kiện ghi tên tác giả và nguồn, phần trích không làm sai ý và không gây phương hại tới việc khai thác bình thường của tác phẩm. Trích dẫn chuẩn còn là yêu cầu liêm chính học thuật, xem bài nhận diện đạo văn và trích dẫn chuẩn.

Dùng hình ảnh, biểu đồ của bài báo khác có được không?

Dùng nguyên hình để minh họa trong luận văn với trích dẫn rõ thường nằm trong phạm vi hợp lý. Đưa hình của người khác vào bài báo sẽ xuất bản, sách, giáo trình bán thương mại thường cần xin phép chủ sở hữu quyền, thường là nhà xuất bản. Nhiều nhà xuất bản có hệ thống xin phép trực tuyến. Hình theo giấy phép Creative Commons thì làm theo điều kiện giấy phép.

Photo sách cho cả lớp có vi phạm không?

Sao chụp một bản để nghiên cứu, học tập cá nhân được phép trong giới hạn. Sao chụp hàng loạt cho cả lớp, đặc biệt toàn bộ cuốn sách đang phát hành, có thể vượt quá giới hạn này.

Đồng tác giả và quyền trong nhóm

Ai được đứng tên đồng tác giả?

Theo thông lệ học thuật, đồng tác giả là người có đóng góp thực chất vào ý tưởng, thiết kế, thu thập, phân tích dữ liệu hoặc viết, sửa bài, đồng ý với bản cuối và chịu trách nhiệm về nội dung. Người chỉ cung cấp kinh phí, chỉ giữ chức vụ quản lý thường được ghi nhận ở phần cảm ơn.

Một đồng tác giả có được tự ý đăng lại bài chung không?

Với tác phẩm đồng tác giả không tách rời được, việc khai thác cần có sự đồng ý của các đồng tác giả, trừ khi có thỏa thuận khác. Thỏa thuận bằng văn bản ngay từ đầu giúp tránh tranh chấp.

Bị mạo danh tác giả thì làm gì?

Giữ bằng chứng, liên hệ nơi đăng tải, và làm theo các bước trong bài xử lý khi công trình bị mạo danh tác giả.

Xuất bản và bản quyền bài báo

Ký chuyển nhượng bản quyền cho tạp chí rồi tôi còn quyền gì?

Tùy hợp đồng. Nhiều thỏa thuận vẫn cho tác giả dùng bài trong giảng dạy, đưa bản thảo đã chấp nhận lên kho của trường sau một thời gian, dùng lại trong luận án. Đọc kỹ trước khi ký, như trình bày trong bài lưu ý khi chuyển nhượng bản quyền bài viết.

Đăng bài truy cập mở có nghĩa là mất bản quyền?

Không. Với truy cập mở, tác giả thường giữ bản quyền và cấp giấy phép mở (như CC BY) cho công chúng. Người khác được dùng theo điều kiện giấy phép, thường là phải ghi nguồn.

Nộp cùng một bài cho hai tạp chí có vi phạm bản quyền không?

Trước hết là vi phạm chuẩn mực xuất bản (nộp trùng). Nếu cả hai cùng đăng, bạn có thể vi phạm thỏa thuận bản quyền với tạp chí thứ nhất.

Vi phạm và xử lý

Đạo văn có phải là vi phạm pháp luật không?

Đạo văn trước hết là vi phạm liêm chính học thuật, bị xử lý theo quy chế của trường, tạp chí. Khi hành vi sao chép xâm phạm quyền tác giả, như chiếm đoạt, sao chép tác phẩm mà không được phép, nó còn có thể bị xử lý hành chính, dân sự, và trong trường hợp nghiêm trọng là hình sự theo quy định.

Có cần đăng ký quyền tác giả để được bồi thường khi bị vi phạm?

Không bắt buộc, vì quyền tác giả phát sinh tự động. Tuy nhiên khi tranh chấp, bạn phải chứng minh mình là tác giả. Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả giúp đảo gánh nặng chứng minh: bên kia phải chứng minh điều ngược lại. Nếu không đăng ký, hãy giữ bản nháp có ngày tháng, email trao đổi, hồ sơ nộp bài làm chứng cứ.

Thấy bài của mình bị đăng trên trang tài liệu thu phí thì sao?

Gửi yêu cầu gỡ bỏ cho trang đó kèm bằng chứng quyền tác giả; nếu không được giải quyết, có thể gửi tới nhà cung cấp dịch vụ lưu trữ hoặc cơ quan có thẩm quyền.